Bez kategorii,  Średniowiecze

Pierwsza samodzielna królowa w historii Europy Zachodniej? Poznaj Urrakę I z Leónu, zapomnianą władczynię i pionierkę walki o prawa kobiet.

8 marca 2026 /

8 marca 2026 roku przypada 900. rocznica śmierci kobiety, która rzuciła wyzwanie fundamentom patriarchalnego, średniowiecznego świata. Urraka I z Leónu i Kastylii nie była po prostu małżonką króla czy regentką, lecz pierwszą królową w historii chrześcijańskiej Europy Zachodniej, sprawującą władzę z własnych praw dziedzicznych. Jej postać była jednak malowana w czarnych barwach przez niechętnych jej kronikarzy i przez wieki marginalizowana. Na szczęście w ostatnim czasie ten wizerunek zaczyna się zmieniać, a do pełnej rehabilitacji przyczynić mają się także huczne obchody roku Urraki.

Droga do korony: Od infantki do suwerennej królowej

Trzy wieki po tym, jak muzułmanie podbili większość Półwyspu Iberyjskiego, chrześcijańskie państwa północy zaczęły stopniowo odzyskiwać kolejne terytoria w procesie nazwanym potem rekonkwistą. W połowie XI wieku prymat wśród nich wiodło Królestwo Leónu, obejmujące znaczną część północno-zachodniej części półwyspu i uważające się za spadkobiercę monarchii wizygockiej.

Królestwo Leónu za czasów Urraki I (1109-1126), Rowanwindwhistler, CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0, via Wikimedia Commons

Urraka urodziła się około 1081 roku jako córka potężnego Alfonsa VI Mężnego (el Bravo), króla Leónu, Kastylii i Galicji (zdobywcy z rąk Maurów m.in. Toledo czy Madrytu) oraz jego drugiej żony, Konstancji z Burgundii. Alfons miał kilka żon, lecz jedynie Mauryjka Zaida1 dała mu upragnionego syna, Sancha. Tragiczna śmierć królewskiego dziedzica w bitwie pod Uclés w 1108 roku uczyniła Urrakę następczynią tronu.

Zanim jednak do tego doszło, młodziutką księżniczkę wydano w 1093 r. za dużo starszego Rajmunda Burgundzkiego, który otrzymał we władanie obszerne hrabstwo Galicji. Małżeństwo doczekało się dwójki dzieci: przyszłego króla Alfonsa VII oraz infantki Sanchy. Po śmierci Rajmunda w 1107 roku Urraka zaczęła samodzielnie tytułować się „panią Galicji” (Totius Gallecie domina, a następnie totius Gallecie emperatrix2), co było zapowiedzią jej ambicji politycznych.

Burzliwe drugie małżeństwo i walka o niezależność

Carlos Múgica y Pérez, Królowa Urraka I (1857), Muzeum Prado
Carlos Múgica y Pérez, Królowa Urraka I (1857), obraz ze zbiorów Muzeum Prado

Gdy w maju 1108 r. Urraca stała się następczynią tronu, była już wdową, ojciec zaczyna więc planować jej kolejne zamążpójście. Napór ze strony Maurów (wśród których dominację uzyskał wówczas berberyjski lud Almorawidów) sprawia, że najlepszym kandydatem zdaje się król Aragonii, Alfons I Waleczny; mariaż ma też obronić państwo przed zakusami owego ambitnego Aragończyka. 

Urraka małżeństwa nie chciała i ‒  jak się okazało ‒ słusznie. Okazało się ono niezwykle burzliwe, zarówno na szczeblu prywatnym, jak i państwowym. Urraca sprzeciwiała się dążeniom męża do przejęcia władzy nad jej królestwem, pragnąc sprawować władzę samodzielnie. Alfons miał żonę maltretować ‒ według kroniki Historia Compostelana Urraca skarżyła się, że ją bił, kopał i wyzywał3. Spory między małżonkami doprowadziły do utworzenia się frakcji, a kraj stanął u progu wojny domowej.

Królowa wykazała się jednak niezwykłą determinacją: podjęła walkę o unieważnienie małżeństwa przez papieża pod pretekstem zbyt bliskiego pokrewieństwa; ostatecznie udało się to uzyskać w 1114 roku. Następnie podjęła samodzielne rządy przez kolejne kilkanaście lat. W trosce o swoją niezależność nie wyszła już za mąż, choć jej politycznym i osobistym oparciem stał się hrabia Pedro González de Lara, z którym miała co najmniej dwoje nieślubnych dzieci. 

Trudne rządy

Anulowanie małżeństwa nie oznaczało końca kłopotów Urraki. Jej panowanie (1109–1126) przypadło bowiem na czas licznych konfliktów politycznych i rodzinnych. Po pierwsze, z utratą wpływów w Leónie nie pogodził się były mąż i przez kolejne lata sprawiał Urrace problemy, atakując przygraniczne terytoria. Królowa musiała mierzyć się też z rywalizacją przyrodniej siostry, Teresy, matki przyszłego pierwszego króla Portugalii, Alfonsa I Zdobywcy, której ojciec nadał hrabstwo Portucale (zaczątek późniejszej Portugalii). Kłopotów przysparzał jej też wpływowy arcybiskup Santiago de Compostela, Diego Gelmírez, a także galicyjskie rody arystokratyczne, które pod hasłem obrony praw jej syna z pierwszego małżeństwa próbowały realizować własne interesy. Nie zapominajmy też o stałym froncie z Maurami na południu królestwa. 

Moneta z wizerunkiem królowej Urraki

W tych burzliwych okolicznościach Urraca potrafiła jednak budować zmienne sojusze, utrzymać się na tronie i zachować integralność królestwa. Podobnie jak jej ojciec, a potem syn, przyjęła tytuł cesarski (regina et imperatrix Hispaniae), podkreślając swoją suwerenną władzę nad królestwem oraz prymat nad pozostałymi państwami półwyspu. Swoją pozycję manifestowała także w numizmatyce: biła monety z własnym wizerunkiem, przedstawiając się z atrybutami władzy królewskiej, takimi jak korona czy diadem4. Do jej osiągnięć należał także mecenat nad sztuką i Kościołem, m.in. nad bazyliką San Isidoro w Leónie, oraz wspieranie rozwoju szlaku Camino de Santiago poprzez dbanie o infrastrukturę i zlecanie budowy schronisk oraz szpitali dla pielgrzymów.

Recepcja i rok 900-lecia (2026)

Urraca z Leonu, miniatura z kodeksu Tumbo A z Santiago de Compostela

Przez stulecia pamięć o Urrace była zniekształcana przez mizoginię dawnych kronikarzy. Oskarżano ją o rządy „tyrańskie i kobiece” (gobernaba tiránica y mujerilmente) i nadano jej przydomek La Temeraria („Zuchwała” lub wręcz „Lekkomyślna”), sugerując, że jej działania wynikały z kobiecej impulsywności, a nie motywacji politycznej. Problemy jej panowania, choć w dużej mierze odziedziczone po poprzedniku, przypisywano też karze boskiej, np. za jej rozwiązłość5. Dziś wiemy, że negatywna ocena Urraki paradoksalnie wynikała z tego, że obowiązki władczyni wypełniała dobrze i, pokazując twardy charakter, przyjmowała rolę tradycyjnie uznawaną za męską.

W roku 2026 Hiszpania hucznie obchodzi 900. rocznicę śmierci Urraki. W Muzeum Leónu zainaugurowano właśnie wystawę „Reina Ella”, prezentującą dzieła sztuki z epoki, w tym prace artystów objętych mecenatem Urraki. W dniach 3–5 marca w Madrycie odbył się również międzynarodowy kongres naukowy poświęcony jej postaci. Tegoroczną nowością wydawniczą jest też monografia Soni Vital Fernández Urraca. Una reina en el trono de un rey6.

Epilog

Urraka I zmarła w wieku 45 lat, 8 marca 1126 roku na zamku Saldaña. Przyczyną śmierci były najprawdopodobniej komplikacje podczas porodu nieślubnego dziecka. Została pochowana w panteonie królów Leónu w bazylice San Isidoro w mieście León. Po jej śmierci na tron wstąpił wspomniany syn z pierwszego małżeństwa, Alfons VII, już wcześniej koronowany na króla Galicji; w 1135 r. koronował się na cesarza całej Hiszpanii (Imperator totius Hispaniae).

Symboliczne jest to, że data śmierci Urraki zbiega się z Międzynarodowym Dniem Kobiet. Urraka jest bowiem przykładem kobiety, która potrafiła poradzić sobie w świecie mężczyzn i dała przykład niezwykle silnego charakteru. Nie tylko odziedziczyła prawa do tronu, ale też przede wszystkim wykazała się ogromną determinacją, aby ze swoich praw korzystać na równi z mężczyznami i samodzielnie rządzić. Z pewnością można ją uznać za jedną z pionierek walki o prawa kobiet.

Przypisy

  1. Według różnych źródeł mogła być ona jedynie jego konkubiną, lub też przyjęła chrzest i została później także jego żoną, która w kronikach pojawia się z imieniem Isabel. ↩︎
  2. Rebeca Andrés Laso, El matrimonio de Urraca I de León-Castilla con Alfonso I de Aragón y Pamplona. La carta de arras premonitoria del fracaso conyugal, Intus-Legere Historia 2, n. 1 (2008), s. 26. ↩︎
  3. Historia compostelana, wyd. Emma Falque Rey, Ediciones AKAL 1994, s.171. ↩︎
  4. Więcej na ten temat: Therese Martin, Once and Future Queen: The Portrait Coinage of Urraca ‘Regina Hispaniae’ (r. 1109–1126) [w:] A Plural Peninsula: Studies in Honour of Professor Simon Barton, ss. 403–434. ↩︎
  5. Rebeca Andrés Laso, dz.cyt., s. 27. ↩︎
  6. Sonia Vital Fernández, Urraca. Una reina en el trono de un rey. Madrid, Desperta Ferro Ediciones, 2026. ↩︎

Bibliografia

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *