Kompromis z Caspe. Skąd kastylijska dynastia wzięła się na tronie Aragonii?
Równo 613 lat temu, 28 czerwca 1412 r. w niewielkiej miejscowości Caspe podpisano porozumienie, które doprowadziło kastylijską dynastię Trastámara na tron Aragonii. Był to kres barcelońskiej dynastii, zapoczątkowanej w IX w. przez Wilfreda Włochatego, a także – jak się okazało pół wieku później – dało podwaliny do przyszłej unii Aragonii i Kastylii. Z uwagi na pokojowy charakter tych wydarzeń, do historii przeszły one jako tzw. kompromis z Caspe.
Jest początek XV w. Na tronie rozległej Korony Aragońskiej zasiada król Marcin I Ludzki, który swój przydomek zawdzięcza umiłowaniu do sztuki i historii oraz łagodnemu charakterowi. Wraz z ukochaną i charyzmatyczną żoną Maríą de Luną doczekał się czworga dzieci, ale przeżył jedynie najstarszy syn, zwany Marcinem Młodym. Pech chciał, że ów jedyny następca tronu umiera po nagłej chorobie podczas kampanii na Sardynii w 1409 r. (ponoć zaraził się malarią od pewnej Sardynki 😜 ), nie zostawiając dziedzica z prawego łoża. Król Marcin I próbuje zaradzić sytuacji, żeniąc się na nowo, jednak nie udaje mu się doczekać kolejnego potomka. Wkrótce 31 maja 1410 on również umiera, nie wskazując jednoznacznie nowego następcy.
Kandydaci do tronu
Kandydatów to objęcia tronu jest minimum sześciu – wszyscy bliżej lub dalej spokrewnieni ze zmarłym królem (patrz drzewo genealogiczne kandydatów). Najważniejsi dwaj to szeroko popierany w Katalonii Jakub II, hrabia Urgell (kuzyn i szwagier Marcina I oraz namiestnik Aragonii) oraz Ferdynand z kastylijskiej dynastii Trastámara (siostrzeniec Marcina I), wsławiony odbiciem z rąk Maurów miasta Antequera i znany z tego względu jako Fernando de Atequera. Oprócz nich brani pod uwagę są także: nieślubny syn Marcina Młodego Fryderyk, książę Luna (Fadrique de Luna), Ludwik III Andegaweński, a także Alfons z Gandii i Jan de Prades.
Aby zdecydować, kto zostanie nowym władcą dość szybko zostają zwołane kortezy generalne w Calatayud. Jednak przedstawicielom Aragonii, Katalonii i Walencji nie udaje się na nich dojść do zgody. Zaczyna się okres chaosu, zwłaszcza w Walencji, gdzie zaczyna dochodzić do regularnych starć zwolenników Ferdynanda i hrabiego Urgell. W Aragonii dochodzi do zabójstwa arcybiskupa Saragossy przez stronnika hrabiego Urgell. W tym momencie Korona Aragonii staje u progu wojny domowej.
Aby zaradzić tej trudnej sytuacji parlamenty Aragonii i Katalonii zbierają się osobno, ale w Walencji nie udaje się utworzyć jednego zgromadzenia i powstają dwa równoległe. Mimo tego Aragończycy i Katalończycy zbierają się w Alcañiz i za namową pochodzącego z Aragonii antypapieża Benedykta XIII podpisują następującą ugodę: władcę wybierze 9 delegatów: po 3 z Aragonii, Katalonii i Walencji. Do wyboru wymagane było 6 głosów, w tym minimum po jednym z każdej części składowej Korony.
Ostatecznie trzej aragońscy przedstawiciele głosują na Ferdynanda, podobnie jak dwóch Walencjan i jeden Katalończyk. Pozostali dwaj Katalończycy opowiadają się za hrabią Urgel, a ostatni z delegatów wstrzymuje się od głosu. 28 czerwca 1412 Ferdynand zostaje publicznie proklamowany królem. Ceremonia religijna odbywa się w kościele Santa María de Caspe, odśpiewano „Te Deum laudamus”, a kazanie wygłosił przyszły święty, walencki duchowny Vicent Ferrer (Wincenty Ferreriusz) – jeden z delegatów i zwolenników elekta.
Oceny kompromisu z Caspe
Oceny kompromisu z Caspe są różne i w dużej mierze zależą od pozycji w politycznym sporze katalońsko-hiszpańskim. Jedni wychwalają zwycięstwo tzw. paktyzmu i widzą w Caspe źródło wielu wolności i konstytucji aragońskich, uchwalonych na kortezach w Barcelonie z lat 1412–1413. Drudzy zaś szukają tu źródeł katalońskiej „niewoli” i „krzywd” ze strony Kastylii. Warto jednak podkreślić, że nie ma dowodów na to, by wybór został narzucony siłą przez Kastylię czy też przez (anty)papieża.1
Epilog
Ferdynand I nie porządzi długo i szczęśliwie. Musi stłumić powstanie pokonanego kandydata, hrabiego Urgell oraz radzić sobie z kryzysem ekonomicznym oraz z ogromnymi wpływami arystokracji i oligarchii, co doprowadzi do zgody na liczne przywileje podczas kortezów katalońskich w 1413. Umiera już w kwietniu 1416, w wieku 36 lat. Tron obejmuje jego syn Alfons V. Ferdynand I przechodzi jednak do historii jako ten „Sprawiedliwy”, a także założyciel dynastii Trastámara w Aragonii. Gdyby nie on unia z Kastylią za czasów Królów Katolickich mogłaby nie dojść do skutku, a historia Hiszpanii wyglądałaby nieco inaczej.
- Szerzej na ten temat w książce F. Kubiaczyk, Historia, manipulacja i trauma. Przypadek Katalonii, Wydawnictwo Naukowe UAM 2021, s. 184–213. ↩︎
Bibliografia:
González Ruiz D., Breve Historia de la Corona de Aragón, Editorial Nowtilus 2012;
Kubiaczyk F., Historia, manipulacja i trauma. Przypadek Katalonii, Wydawnictwo Naukowe UAM 2021;
Tuñon de Lara M., Valdeón Baroque J., Domínguez Ortiz A., Historia Hiszpanii, wyd. Universitas, Kraków 1997;
