„Santander w płomieniach”. Tragiczny pożar hiszpańskiego miasta
Jeśli odwiedziliście kiedyś Santander, być może zdziwiło Was to, że mimo wielowiekowej historii, miasto nie ma starówki. Ma to źródło w jego tragicznej historii. 81 lat temu w Santander wybuchł ogromny pożar, w wyniku którego zniknęło całe jego historyczne centrum.
Jest sobota 15 lutego 1941 roku. Santander, tak jak i cały kraj mozolnie dźwiga się ze spustoszeń i biedy wojny domowej, a jego mieszkańcy nie spodziewają się, że wkrótce spadnie na nich kolejny cios. Potężny i mroźny południowy wiatr, który hula po mieście i okolicach przez cały dzień, wzmaga się wraz z nastaniem wieczoru. Siła podmuchów dochodzi w porywach do 150 km/h. Mieszkańcy chronią się w swoich domach, wzmacniają drzwi i okna.
Około godziny 22 w samym centrum miasta, przy ulicy Cádiz 20 (dziś numer 11 lub 13) pojawia się ogień. Jego przyczyna do dziś nie jest pewna – zwarcie instalacji elektrycznej czy zaprószenie ognia z kominka? Obie opcje są bardzo prawdopodobne, zważywszy na to, że kable biegły wówczas po elewacjach, a często nawet luźno zwisały z budynków. Poza tym w rejonie tym znajdowały się m.in. sklepy z artykułami chemicznymi i drewnianymi, co mogło przyczynić się do szybszego wzrostu płomieni.
Potężna wichura sprawiła, że pożar szybko wymknął się spod kontroli. Drewniane konstrukcje starych dachów paliły się jak zapałki, a ogień szybko przenosił się z budynku na budynek. Jeszcze przed północą zapłonęła katedra, a jej dzwony runęły z wieży wprost w płomienie. Mieszkańcy w popłochu opuszczają zagrożone budynki, zostawiając praktycznie cały dobytek. Całe miasto zostaje sparaliżowane – nie ma prądu, nie działają telefony.
Lokalne służby nie są w stanie powstrzymać ognia. Wieść „Santander w płomieniach” szybko niesie się po kraju i zajmuje pierwsze strony gazet. Około doby później do miasta zaczynają napływać posiłki – strażacy z Asturii, La Riojy, Kraju Basków, Kastylii i Madrytu. Trudna walka z pożarem trwała 3 dni. Ostatecznie, aby go powstrzymać, wojsko musiało użyć dynamitu by stworzyć zapory ogniowe. Jednak całkowite dogaszenie zajęło jeszcze ponad 2 tygodnie.
Pożar zdewastował historyczne centrum Santander, w którym znajdowały się pozostałości rzymskie, zabudowa średniowieczna, renesansowa, barokowa i ta z XIX wieku. Zniszczył około 37 ulic, 400 budynków oraz 95% sklepów jakie znajdowały się w mieście. Ponad 10 tysięcy osób zostało bez dachu nad głową. W sumie około 12 hektarów miasta wprost zniknęło z powierzchni ziemi. Mimo tak ogromnej katastrofy materialnej, pożar szczęśliwie nie spowodował niemal ofiar śmiertelnych; zginął wyłącznie madrycki strażak Julián Sánchez García.
Tragedia wywołała ogromną falę solidarności; z całej Hiszpanii, a nawet z pogrążonej w II wojnie zagranicy płynęła pomoc i datki. Późniejszą odbudową miasta kierował już reżim frankistowski, chcący na tym przykładzie zademonstrować swoją zdolność do mobilizacji i działania. Zrekonstruowano właściwie tylko katedrę, w większości nawet nie starając się wiernie odtworzyć dawnej zabudowy. Szeroko zakrojone roboty budowlane sprawiły, że ślady archeologiczne i architektoniczne uległy zniszczeniu i zatarciu.
Efekty tego wszystkiego możemy obserwować do dziś. Miasto uległo sporemu przekształceniu – zmieniono układ ulic, poszerzono je, a biedniejszą ludność, która wcześniej zamieszkiwała dawne kamienice, przeniesiono z centrum na peryferie miasta, gdzie pośpiesznie i z kiepskich materiałów wznoszono dla nich osiedla. Priorytetem dla ówczesnych władz było stworzenie miasta nowoczesnego, a dzielnice centralne miały być jego wizytówką i być zasiedlone przez wyższe klasy społeczne.
Co ciekawe pożar z 1941 roku nie był pierwszą wielką katastrofą w historii Santander. W 1893 roku frachtowiec Cabo Machichaco z ładunkiem ok. 50 ton dynamitu eksplodował w porcie, zabijając aż 590 osób! Zniszczeniu uległo wówczas wiele okolicznych domów, a około 2000 osób zostało lżej lub ciężej rannych. Siła wybuchu była tak wielka, że kotwica statku miała ponoć wylądować aż kilka kilometrów dalej!
Bibliografia
- Strona internetowa poświęcona tragedii: https://incendiosantander.com/
- RTVE, Santander entre las llamas. El incendio que transformó la ciudad, podcast „Documentos RNE”, 24 kwietnia 2020, online: https://www.rtve.es/play/audios/documentos-rne/documentos-rne-santander-entre-llamas-incendio-transformo-ciudad-240420/5422647/ [dostęp: 20.02.2022].
