Komiks „Otchłań zapomnienia”. Paco Roca & Rodrigo Terrasa o pamięci o ofiarach hiszpańskiej wojny domowej.

Temat wojny domowej i jej ofiar od lat budzi w Hiszpanii zainteresowanie i wiele emocji, z uwagi na brak rozliczeń czy spójnej polityki historycznej. Na polskim gruncie wciąż nie jest to jednak temat szczególnie znany, choć w ostatnich latach przybliżył go znakomity reportaż „Strup” Katarzyny Kobylarczyk. Tym cenniejszym dla polskich czytelników jest zatem „Otchłań zapomnienia” – nowy komiks słynnego hiszpańskiego rysownika Paca Roki we współpracy z dziennikarzem Rodrigiem Terrasą, który niedawno ukazał się nakładem wydawnictwa Kultura Gniewu w przekładzie Tomasza Pindla.

Komiks przybliża historię masowego grobu nr 126 w podwalenckiej Paternie, w którym spoczywają szczątki aż 200 ofiar represji po zakończeniu wojny domowej. Jest on jednym z największych tego typu grobów w całej w Hiszpanii. Wydarzenia przywoływane są przede wszystkim poprzez opowieść Pepiki – córki jednego z rozstrzelanych, José Celdy Beneyto – oraz Marujy – córki grabarza Leoncia Badíi, który własnoręcznie pochował około 2000 osób. Jest to przy tym opowieść wielowymiarowa, łącząca różne perspektywy, głosy oraz płaszczyzny czasowe.

I tak z jednej strony poznajemy losy niektórych ofiar, sfingowane procesy, rozpacz i bezsilność rodzin oraz niesamowitą historię bohaterskiego grabarza, walczącego o zachowanie pamięci o zmarłych. Z drugiej – przenosimy się do współczesności, gdzie obserwujemy batalię Pepiki o ekshumację ciała ojca i zderzenie z bezdusznym aparatem państwowym; poznajemy też perspektywę archeologów. Jednocześnie autorzy jasno i zwięźle (a nawet w dość obiektywny i wyważony sposób) przedstawiają rys historyczny, regulacje prawne oraz zmiany podejścia do „rozgrzebywania przeszłości” wraz ze zmieniającą się władzą.

Ogromną zaletą komiksu jest jego warstwa wizualna. Paco Roca niejednokrotnie obrazem czy barwą potrafi wyrazić więcej niż wiele słów, a jego mistrzowska kreska doskonale oddaje zarówno grozę wydarzeń, jak i filozoficzną refleksje na temat pamięci – pojedynczych ludzi i całych społeczeństw – prawdziwego głównego tematu komiksu. Roca nie boi się też sięgać do motywów antycznych, co czyni tę historię jeszcze bardziej uniwersalną.

Cenne uzupełnienie komiksu stanowi epilog autorstwa Rodriga Terrasy, który przybliża kulisy powstania dzieła oraz zarysowuje podstawę źródłową (choć jako historyczka nieco ubolewam tu nad brakiem bibliografii 😉). Jak czytamy, autorzy bazowali zarówno na wspomnieniach, jak i na źródłach historycznych, archeologicznych oraz archiwalnych. Dzięki temu powstał nie tylko komiks, ale dzieło z pogranicza literatury faktu, które przemyca sporą dawkę konkretnej wiedzy historycznej, będąc przy tym uniwersalnym w swej wymowie i czytelnym także dla osób niezaznajomionych z kontekstem hiszpańskim.

Mimo nie najłatwiejszej tematyki, gorąco polecam sięgnąć po ten komiks, który pozwoli Wam lepiej zrozumieć Hiszpanię, a także skłoni do wielu refleksji.

Za egzemplarz recenzencki dziękuję wydawnictwu!